Chuyển đổi, thích ứng tận dụng 'thời gian vàng' của EVFTA

Sau 5 năm thực thi Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Liên minh châu Âu (EVFTA), thương mại song phương Việt Nam - EU duy trì đà tăng trưởng ổn định, với kim ngạch hai chiều từ 55,4 tỷ USD năm 2020 lên 68,3 tỷ USD năm 2024. EVFTA trở thành đòn bẩy quan trọng giúp hàng hóa Việt Nam thâm nhập sâu hơn vào thị trường châu Âu, đặc biệt ở các nhóm hàng nông sản, thủy sản, dệt may, da giày…

Lãnh đạo Hiệp hội Da - Giày - Túi xách Việt Nam (LEFASO) cho biết, EVFTA tạo một lợi thế lớn hơn nữa khi mà các dòng sản phẩm giày dép, như giày thể thao là mặt hàng chủ lực của Việt Nam đã được tận dụng ngay thuế suất 0% khi xuất khẩu vào thị trường này. Đấy cũng là một trong những điều kiện tiên quyết để thúc đẩy phát triển xuất khẩu vào thị trường EU và cho đến nay, thị trường EU cũng chiếm vào khoảng từ 24 - 26% tổng tỷ trọng kim ngạch xuất khẩu của cả ngành và bù đắp lại thiếu hụt của các thị trường khác.

Cùng với da giày, thực thi EVFTA giúp kim ngạch xuất khẩu ngành thủy sản nói chung, của Công ty TNHH Việt Trường nói riêng tăng lên khoảng 200%. Để làm được điều đó, doanh nghiệp bảo đảm thu mua, truy xuất đáp ứng theo đúng tiêu chuẩn để có C/O, đủ tiêu chuẩn xuất hàng đến châu Âu, tạo uy tín với khách hàng. Ngoài ra, doanh nghiệp còn tập trung phát triển thêm chiến lược xanh, đáp ứng chứng chỉ carbon… để đáp ứng theo xu thế.

Dù vậy, khi đi sâu vào chi tiết, bức tranh không hoàn toàn sáng, thị phần các nhóm hàng xuất khẩu của Việt Nam tại EU vẫn ở mức thấp, chỉ dao động từ 2-6%. Riêng thủy sản chiếm khoảng 4%, còn nông sản và hàng công nghiệp khác chỉ đạt 2-3%. Tổng giá trị hàng Việt mới chiếm 1.4% trong tổng nhập khẩu khoảng 2,640 tỷ USD mỗi năm của EU, trong khi khối này lại chỉ chiếm hơn 4% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam.

Chưa kể, thị phần xuất khẩu sang châu Âu của Việt Nam có xu hướng tăng giảm thất thường, thậm chí có giai đoạn còn thấp hơn trước. Điều này phản ánh sự thiếu tập trung vào thị trường EU khi doanh nghiệp đang phân tán nguồn lực sang nhiều khu vực khác. Đa dạng hóa là điều tốt, nhưng phải có trọng tâm. Không thể đa dạng hóa bằng cách bỏ quên lợi thế mình đang có.

"Thời gian vàng" của EVFTA đang dần khép lại khi EU thúc đẩy ký kết thêm nhiều hiệp định thương mại với các nước trong khu vực. Khối này đã kết thúc đàm phán với Indonesia, dự kiến có hiệu lực vào tháng 9/2027; các FTA với Malaysia và Thái Lan cũng đang tiến triển tích cực, còn hiệp định với nhóm Mercosur sau hơn 20 năm đình trệ đã được tái khởi động. Lợi thế thuế của Việt Nam đang thu hẹp nhanh. Trong thương mại, chênh lệch 1% thuế cũng có thể thay đổi hoàn toàn câu chuyện.

Dẫn chứng cụ thể, lãnh đạo Vụ CHính sách thương mại đa biên cho biết, trường hợp Mexico - nơi đánh thuế 50% với hàng hóa từ các nước châu Á không có FTA - chuyên gia đặt câu hỏi vì sao doanh nghiệp chưa kịp thời dịch chuyển sang đây để hưởng mức thuế 0%. Chênh lệch giữa 50% và 0%, theo ông, là khoảng cách quá lớn để làm ngơ.

Lãnh đạo Bộ Công Thương nhìn nhận trong bối cảnh xu hướng bảo hộ gia tăng trên toàn cầu, các liên kết kinh tế song phương và khu vực ngày càng đóng vai trò quan trọng. Theo thống kê của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), từ giữa 2024 đến giữa 2025, các biện pháp phòng vệ thương mại chiếm gần 50% tổng số biện pháp thương mại toàn cầu, trung bình 26 biện pháp mỗi tháng, tăng khoảng 70% so với kỳ trước. Trong khi đó, số biện pháp được gỡ bỏ chỉ còn hơn 9 mỗi tháng, mức thấp nhất nhiều năm qua.

Để không bỏ lỡ giai đoạn còn lại của EVFTA, nhiều chuyên gia khuyến nghị Việt Nam cần tận dụng cơ hội chuyển đổi xanh để duy trì ưu thế cạnh tranh. Giám đốc vận hành (COO) Tập đoàn De Heus Việt Nam, ông Rick Van Der Linden, cho rằng doanh nghiệp nên mở rộng sang các thị trường mới trong nội khối EU thay vì chỉ tập trung vào một vài quốc gia lớn như Đức, Hà Lan hay Pháp. Ông nhấn mạnh, mỗi nước trong EU có khung pháp lý và nhu cầu riêng, nếu nắm rõ, doanh nghiệp Việt có thể mở thêm nhiều hướng đi mới.